Kaum gestohlen, schon in Polen*
przez Bartek Bukowski
Przez trzy miesiące: od kapitulacji Powstania 2 października 1944 do wejścia Sowietów w styczniu 1945, Niemcy i ich sprzymierzeńcy plądrowali Warszawę.
Trzeba zdać sobie sprawę, że teren walk PW44 nie objął całego miasta!
W wyniku walk ucierpiało bezpośrednio tylko centrum. Pozostały obszar nadawał się znakomicie do rabowania, gdyż ludność Warszawy została po Powstaniu „ewakuowana”…
Zrabowane dobra – dzieła sztuki, wartościowe przedmioty, jak chociażby fortepiany i inne instrumenty muzyczne, porcelana, ale nawet drzwi, okucia, klamki i wszystko, co przedstawiało wartość, pakowano na pociągi i przez Poznań wywożono w głąb Rzeszy, a ślady złodzieje zacierali miotaczami ognia i dynamitem. To dlatego w Warszawie nie pozostał kamień na kamieniu.
Historyk Czesław Madajczyk wyliczył, że od połowy sierpnia do połowy grudnia 1944 r. Niemcy wywieźli z Warszawy 29 559 wagonów kolejowych (26 319 z wyrobami, surowcami i urządzeniami przemysłowymi oraz 3 240 z produktami rolnymi), plus około 850 ciężarówek.
W okresie od kapitulacji Powstania Warszawskiego (2 października 1944) do stycznia 1945, grabież była prowadzona na ogromną skalę. Niemiecka 9. Armia meldowała, że codziennie ładowano 200–300 wagonów dóbr wywożonych z miasta.
W praktyce historycy, jak Marian Chmielewski najczęściej przyjmują, że w całym okresie systematycznej grabieży Warszawy (sierpień 1944 – styczeń 1945) wyjechało do Rzeszy około 1000 pociągów lub 45 000 wagonów z maszynami, wyposażeniem fabryk, dziełami sztuki, meblami, tekstyliami i innym mieniem.
Jeżeli ograniczymy się do okresu od kapitulacji Powstania Warszawskiego (2 października 1944) do wejścia Armii Czerwonej 17 stycznia 1945, możemy jedynie oszacować skalę transportów.
A co wiemy z dokumentów?
Dowództwo niemieckiej 9. Armii meldowało, że z Warszawy ładowano codziennie 200–300 wagonów kolejowych z tekstyliami, maszynami, żywnością, urządzeniami przemysłowymi i innym zrabowanym mieniem. Po upadku powstania akcja grabieży była kontynuowana pod nadzorem tej samej armii.
Szacunek dla października 1944 – stycznia 1945
Okres od 3 października 1944 do 16 stycznia 1945 to około 106 dni.
Przy tempie:
- 200 wagonów dziennie → ok. 21 200 wagonów
- 250 wagonów dziennie → ok. 26 500 wagonów
- 300 wagonów dziennie → ok. 31 800 wagonów
Ile to pociągów?
W niemieckim ruchu towarowym końca wojny typowy skład miał zwykle 40–50 wagonów. Zatem:
| Założenie | Wagony | Odpowiada to mniej więcej |
| Minimum | 21 200 | 424-530 pociągów |
| średnio | 26 500 | 530-663 pociągi |
| Maksimum | 31 800 | 636-795 pociągów |
Najbardziej prawdopodobna wartość
Na podstawie znanych danych o łącznej grabieży Warszawy i raportów 9. Armii można przyjąć, że między październikiem 1944 a styczniem 1945 wyjechało do Rzeszy około 500–700 pociągów towarowych, przewożących około 25–30 tysięcy wagonów zrabowanego mienia.
To oznacza, że znaczna część całej grabieży Warszawy została dokonana już po zakończeniu walk, gdy miasto było niemal całkowicie wyludnione i systematycznie rozbierane oraz palone przez specjalne oddziały niemieckie.
Warto dodać, że historycy podkreślają, iż były to głównie transporty mienia cywilnego i wyposażenia miasta, a nie tylko sprzętu wojskowego. Wywożono nawet instalacje fabryczne, wyposażenie mieszkań, biblioteki, dzieła sztuki, a pod koniec także kable i elementy infrastruktury miejskiej.
Jeśli nie jest to największy rabunek w historii, to co nim jest?
Patrząc na skalę zorganizowanego rabunku jednego miasta w krótkim czasie, Warszawa 1944 należy do najbardziej ekstremalnych przypadków w historii nowożytnej. Około 45 tys. wagonów i ponad 1000 pociągów to liczby, które stawiają ją w wyjątkowej kategorii.
Porównywalne przypadki to:
- Rzym (455 r.)
Po zdobyciu miasta przez Genzeryka, Wandalowie przez około dwa tygodnie wywozili złoto, srebro, dzieła sztuki i tysiące jeńców. Od tego wydarzenia pochodzi słowo „wandalizm”. Skala była ogromna jak na starożytność, ale logistycznie nieporównywalna z przemysłowym rabunkiem Warszawy.
- Konstantynopol (1204 r.)
Zdobycie Konstantynopola przez IV krucjatę było jednym z największych rabunków średniowiecza. Wywieziono bezcenne relikwie, złoto, srebro i dzieła sztuki. Wiele skarbów trafiło do Wenecji, gdzie część można oglądać do dziś w Bazylice św. Marka.
- Pekin (1860 r.)
Po zdobyciu Pekinu przez wojska brytyjsko-francuskie splądrowano i spalono Stary Pałac Letni. Wywieziono tysiące dzieł sztuki i zabytków, które do dziś znajdują się w muzeach Europy.
- Niemiecki rabunek Związku Radzieckiego 1941–1944
To był rabunek na znacznie większą skalę niż Warszawa, ale obejmował całe państwo. Demontowano fabryki, wywożono surowce, żywność i dzieła sztuki z okupowanych terenów. Była to gospodarcza eksploatacja kontynentalna.
- Sowiecki demontaż przemysłu w Niemczech Wschodnich 1945–1948
Po wojnie Armia Czerwona wywiozła z radzieckiej strefy okupacyjnej tysiące kompletnych zakładów przemysłowych do ZSRR. Pod względem masy przewiezionego sprzętu prawdopodobnie przewyższało to Warszawę, ale dotyczyło ogromnego obszaru kilku landów, a nie jednego miasta.
Dlaczego Warszawa jest wyjątkowa?
To nie był zwykły rabunek po zdobyciu miasta. Niemcy najpierw wypędzili prawie całą ludność, następnie przez ponad trzy miesiące systematycznie opróżniali budynek po budynku, wywozili wszystko, co miało wartość, a dopiero potem wysadzali i palili zabudowę.
Historycy często podkreślają, że była to kombinacja grabieży majątku prywatnego, grabieży dóbr kultury, demontażu przemysłu i celowego niszczenia miasta.
Takie połączenie w odniesieniu do europejskiej stolicy jest praktycznie bez precedensu w XX wieku.
Dlatego wielu badaczy uważa, że grabież Warszawy po Powstaniu (październik 1944 – styczeń 1945) była jednym z największych pojedynczych aktów zorganizowanego rabunku miejskiego w dziejach Europy.
*- Kaum gestohlen, schon in Polen – niemieckie powiedzenie sugerujące, że Polacy to złodzieje, dosłowne tłumaczenie: Jeszcze nie skradzione, a już w Polsce.